معرفی کتاب


درباره کتاب
شهید جاوید کتابی درباره قیام امام حسین(ع) و واقعه عاشورا اثر نعمت الله صالحی نجف آبادی. این کتاب تفسیری متفاوت از تفسیر غالب درباره علت قیام امام حسین(ع) به دست داده است. در حالی که تفسیر غالب درباره انگیزه قیام سیدالشهدا، شهادت‌طلبی بوده، صالحی نجف آبادی در این کتاب، نظریهٔ شیخ طوسی و سید مرتضی از علمای شیعه را در مورد قیام حسین بن علی، از روی اجتهاد و تحقیق پذیرفته و فلسفهٔ این قیام را برپایی حکومت اسلامی دانسته و برخی از اظهار نظرها مبنی بر اشتباه حسین بن علی و یا این ادعا که امام سوم شیعیان به قصد اینکه خود را به کشتن دهد، به سوی کربلا حرکت کرد را مردود دانسته‌است.صالحی نجف آبادی معتقد بود در باب قیام امام حسین دو دیدگاه افراطی وجود دارد: دیدگاه برخی اهل سنت که طبق آن قیام امام حسین(ع) نارس و نسنجیده بود و امام در محاسبات خود به‌خطا رفت. دیدگاه عده‌ای از نویسندگان شیعی که بنابر آن قیام امام تابع محاسبات رایج و عقلایی نبود بلکه او به پیروی از فرمانی غیبی دست به قیام زد. هیچیک از این دو تفسیر، به ویژه تفسیر دوم مورد قبول صالحی نبود و او در این کتاب کوشید با تحلیل نصوص تاریخی و خدشه وارد ساختن به برخی مفروضات رایج، نظر دیگری ارائه کند. صالحی نجفی آبادی با طرح مقدماتی به این نتیجه می‌رسد که پس از مرگ معاویه، بستری برای تشکیل حکومت اسلامی فراهم شده بود و در این هنگام امام حسین احساس مسئولیت بیشتری کرد و بر خود لازم دانست که برای زنده کردن اسلام اقدام کند و با تشکیل حکومتی نیرومند، وضع موجود را تغییر دهد و اسلام و مسلمانان را از چنگال ستمگران برهاند.
اندیشه‌ محوری کتاب شهید جاوید آن است که امام حسین سه هدف را دنبال می‌کرد: نخست تشکیل حکومت، دیگری و در مرحلۀ دوم برقراری صلح و در درجۀ سوم حفظ عزت و تحمل شهادت. امام نخست در پی حکومت بر آمد و چون اوضاع دگرگون شد، خواستار صلح گشت و سرانجام ذلت را نپذیرفت و تن به شهادت داد.
با این وصف امام خود برای کشته‌شدن هیچ‌گونه فعالیتی نکرد بلکه این عمال حکومت ضد اسلام بودند که فرزند پیغمبر را کشتند و چنین خسارت بزرگی را بر جهان اسلام وارد ساختند.
صالحی نجفی آبادی در این کتاب بر این باور است که کشته شدن در راه خدا مطلوب خدا نیست بلکه آن چه مطلوب است و خدا خواسته، دفاع از دین است نه کشته شدن. از نظر او شهادت یک حالت انفعالی قهری است که در اختیار مجاهد نیست و بنا بر این ممکن نیست امر خدا به شهادت تعلق گیرد و خدا به او گوید تو مسئولیت داری و مأمور هستی که شهید شوی. هدف مجاهد پیروزی است اما ممکن است به این هدف نرسد و بنابر این شهادت مرگی است که بر شهید تحمیل می‌شود.












نگاهی کلی به بخش‌های کتاب
کتاب شهید جاوید حاوی پنج بخش و یک خاتمه است که تکلمه‌ای بر مجموعه بحث‌های مطرح شده در کتاب است:
۱- علل قیام امام حسین(ع) ۲- ماهیت قیام ۳- مراحل قیام ۴- هدف قیام ۵- نتایج و آثار قیام  



 ویژگی‌های کتاب
از خصوصیات قابل تقدیر این اثر، بهره‌گیری از روایت و قوه‌ی استدلال است. از ویژگی‌های آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
۱- همراهی پا به پای عقل و نقل، که در بخش نقل از اسناد و روایات مختلف بهره‌گیری نموده و ضمن توضیح، اشکالاتی را به برخی از روایات مشهور وارد کرده‌است.
۲- تأکید هم بر جنبه‌ی ملکوتی و هم بشری امام (ع)، هم زمان.
۳- ضمن پذیرش علم غیب امام(ع)، اعتقاد به اینکه حضرت(ع) حرکت خویش را از مجاری طبیعی پیش برده‌است.



نقدهای وارد بر کتاب
نواقصی که بر کتاب شهید جاوید وارد است به شرح زیر است
۱- چینش مقدمات به شکلی است که به نتایج از پیش تعیین شده می‌رسد. یعنی نویسنده فرضیه‌هایی را مطرح نموده امّا هیچ گاه نمی‌خواهد فرضیه هایش رد شود.
۲- کتاب نقص روایی داشته و از روایاتی که اسنادشان موجود نیست بهره جسته است.( روایات مرسله دارد.)
۳- اقوال کتاب متناقضند.
۴- تحریف روایی داشته و در ترجمه و یا برداشت مناسب از برخی روایات دچار اشکال گردیده‌است به عنوان مثال در صفحه ۶۱کتاب، سندی را رد کرده ولی در جاهای‌ دیگر از همان سند برای مستندات خود استفاده کرده‌است. گاه کتاب لهوف را رد می‌کند و در جایی دیگر به آن استناد می‌کند.
۵- در استنباط خود دچار اشتباه شده به عنوان مثال، گاهی قول یک یا دو نفر را به قول عمومی تعمیم می‌دهد.
۶- گاهی دو قول متفاوت را در رابطه با یک موضوع با هم ذکر کرده و به آنها استناد می‌کند(مانند دیدار فرزدق با امام(ع) که در دو منزل روایت شده است.)
۷- در مجموع کتابی انفعالی بوده است و سعی دارد تا در روزگار خود( عصر پهلوی) برای مطالبی نظیر آزادی بیان، نشریات و…محمل‌هایی از کربلا بسازد.
۸- مقداری شتابزدگی باعث کاهش اعتبار علمی کتاب گردیده‌است.
۹- در پاسخ گویی به نقدهای کتاب تا حدودی انفعالی برخورد نموده‌است.




چاپ‌ها
این کتاب در ابتدا با عنوان مرد صلح و دفاع خونین و سپس با نام شهید جاوید منتشر شد. صالحی نجف آبادی نتیجۀ تحقیق هفت سالۀ خویش را با عنوان شهید جاوید؛ حسین بن علی علیه‌السلام در ۱۳۴۷ش منتشر ساخت. این کتاب تا سال ۱۳۸۴ش حداقل ۱۷ بار تجدید چاپ شده است. شهید جاوید در نسخه‌های اولیه دو تقریظ از حسینعلی منتظری و علی اکبر فیض مشکینی با خود داشت. در این میان علی مشکینی پس از چندی به دلیل مخالفت‌های گسترده تقریظ خود بر این کتاب را پس گرفت.

حواشی
این کتاب پس از انتشار موجی از مخالفت‌ها را در میان علمای شیعه بر پا کرد که تقریباً حوزه را به دو دسته موافقان و مخالفان شهید جاوید تقسیم کرد. البته برخی موافقت‌ها بیشتر بعد سیاسی جهت تشدید مبارزات را داشت. انتشار این کتاب باعث اعتراض جمعی از روحانیون که خطر ظهور اندیشه‌های وهابی گری را در اثنای فعالیت‌های انقلابی می‌دیدند شد و به همین سبب معترض مبارزین شدند که ساواک از آن بهره برداری مینمود.روحانیت سنتی و غیرسیاسی همچون گلپایگانی و به تبع آن طلاب و وعاظ و مداحان مساجد آن زمان که پیوندی عمیقی با آنها داشتند از منتقدان این کتاب بودند. در مقابل بیشتر روحانیون انقلابی طرفدار این کتاب بودند. علی مشکینی و حسینعلی منتظری مقدمه‌ای بر کتاب نوشتند که در ابتدای آن چاپ شد هرچند مشکینی بعداً مجبور شد که آن را پس بگیرد. صالحی همیشه می‌گفت افتخار می‌کند که کتابی نوشته‌ام که بیش از چهل ردیه بر آن نگاشته‌اند.
از دیگر حاشیه های این کتاب این بود که گروه هدفی‌ها که یک گروه رادیکال انقلابی به رهبری سید مهدی هاشمی در اصفهان ، حجت الاسلام شمس‏ آبادی را که به ‏دلیل مخالفت‏های صریح با مبارزات امام خمینی یک روحانی مرتجع و ساکت می‏خواند به قتل رساند ؛ ساواک از این فرصت بهره جست و با تبلیغات وسیع تلویزیونی و رسانه ای قتل شمس آبادی را به علت مخالفت وی با شهید جاوید اعلام کرد تا روحانیون سنتی و غیرانقلابی را به امام خمینی و مبارزات با شاه بدبین نماید و شکاف بین آنها را عمیقتر کند.




موضع شهید مطهری
مرتضی مطهری با نویسندهٔ شهید جاوید رفاقتی دیرینه داشت اما با تحلیل و برداشت او از ماجرای قیام امام حسین همسو نبود و این عدم موافقت را شفاها به او منتقل نمود. او نقد مستقلی بر شهید جاوید ننوشت بلکه نقدهای خود را طی سخنرانی‌های مختلف مطرح می‌کرد و گاه نیز در یادداشت‌هایش به این مسئله می‌پرداخت.از نظر او اشکال اساسی کتاب شهید جاوید آن بود که بر نقش مردم کوفه بیش از اندازه حساب باز کرده بود. گویی اگر دعوت مردم کوفه نبود امام قیام نمی‌کرد. حال آن که خطبه‌های امام پس از نومیدی از حمایت کوفیان شور انگیزتر می‌شود. مطهری خود بر عنصر امر به معروف و نهی از منکر در قیام امام حسین تأکید داشت.
پس از انتشار کتاب حماسه حسینی و انعکاس نقدهای شهید مطهری در آن، صالحی نجف آبادی طی مصاحبه‌ها و گفت و گوهای خود به آن‌ها پاسخ داد. این مسأله شورای نظارت بر نشر آثار شهید مطهری را برانگیخت تا نقدهای استاد را به صورت یک جا در جزوه‌ای مستقل در حجم ۹۴ صفحه منتشر سازد.

درباره نویسنده
نعمت الله صالحی نجف آبادی در سال ۱۳۰۲ در شهر نجف آباد متولد شد. پدر وی حسینعلی صالحی کشاورز بود. تا ۱۶ سالگی تحصیلات مقدماتی را گذراند و در سال ۱۳۱۸ش به اصفهان رفت و پس از گذراندن دروس ادبیات عرب، به درس حاج آقا رحیم ارباب و محمد حسن عالم نجف آبادی (دایی‌اش) رفت تا شرح لمعه و رسائل بیاموزد استاد دیگر او میرزا علی آقا شیرازی بود.وی در اصفهان علاوه بر تحصیل، مدتی در مدرسه ذوالفقار به تدریس مغنی پرداخت. در سال ۱۳۲۵ش به تشویق آیت الله بهشتی برای ادامه تحصیل دروس خارج فقه و اصول، به قم مهاجرت کرد و به جرگه شاگردان آیت الله بروجردی پیوست و تا پایان عمر از شاگردان وی بود. او همزمان در درس سید محمد داماد و امام خمینی هم حضور می‌یافت. صالحی مدتی در درس فلسفه علامه طباطبایی نیز شرکت کرد اما به درس تفسیر علامه که بعدها در قالب تفسیرالمیزان منتشر شد اهمیت بیشتری می داد و بصورت منظم حاضر شد.
نعمت الله صالحی نجف آبادی در روش‌ها و رویکردهای پژوهش‌های اسلامی در حوزه‌های دینی اثرگذار بوده است. او در فقه‌پژوهی و اجتهاد، توجه به مبانی کلامی و اخلاقی شریعت اسلام را بسیار مهم می‌شمرد و نظراتی خاص نیز درباره اهمیت دلایل عقلی و نقلی معتبر در اجتهاد و نیز بی‌اعتباری احکامی داشت که صرفا با اجماع صادر شده‌اند. صالحی در تاریخ‌پژوهی، بازخوانی تاریخ اسلام را لازم می‌شمرد و از تأثیر آن در کشف حقایق شریعت سخن می‌گفت و به همین جهت سال‌ها در تاریخ و علم رجال مطالعه کرد و به تبحر رسید. وی نظراتی خاص نیز درباره برخی موضوعات مرتبط با امامت شیعه از جمله علم امام داشت. نظرات صالحی نجف آبادی، مخالفت‌هایی را در حوزه‌های علمیه شیعه با او برانگیخت.صالحى نجف‏‌آبادى، شنبه ۱۶ اردیبهشت ماه ۱۳۸۵ در بیمارستان بقیّه ‏اللّه‏ الاعظم تهران درگذشت و روز دوشنبه ۱۸ اردیبهشت در نجف آباد تشییع و به خاک سپرده شد.

 

گردآورنده:مهدی سفیر



تمامی حقــوق مادی و معــنوی این سایت متــعلق به معـــاونت فرهنگی و دانشجویی دانشگاه علوم پزشکی ارومیه می باشد - طراحی:پارسه وب